Hilma af Klint en Wassily Kandinsky. Dromen van de toekomst

In navolging van de succesvolle tentoonstelling vorig jaar in het Kunstmuseum Den Haag en de Tate Modern over Hilma af Klint en Mondriaan is er nu een tentoonstelling over Af Klint en Kandinsky in K20 Düsseldorf. De drie kunstenaars waren al in 1987 samen te zien evenaans in Kunstmuseum Den Haag, in de tentoonstelling The Spiritual in Art: Abstract Painting, 1890-1985 geïnitieerd door LACMA (Los Angeles County Museum of Art). Hoewel geen van beide kunstenaars de ander ooit heeft ontmoet, zijn de overeenkomsten én verschillen in hun werk bijzonder interessant.

Het eerste abstracte werk ooit

Wassily Kandinsky maakte, volgens eigen zeggen, in 1911 het eerste abstracte werk ooit. Vele jaren later (1935) schreef hij zijn galerist in New York:

Indeed, it’s the world’s first ever abstract picture, because back then not one single painter was painting in an abstract style. A “historic painting”, in other words.

Die brief aan zijn galerist kwam niet uit de lucht vallen. Kandinsky wist maar al te goed dat in die tijd een ware wedloop was ontstaan om de titel “eerste abstracte kunstenaar ooit”. Naast Kandinsky waren in de race: František Kupka, Robert Delaunay, Piet Mondrian en Kazimir Malevich. Wat hij niet wist, is dat Hilma af Klint zo’n 5 jaar eerder (1906) haar eerste abstracte schilderij maakte in haar atelier in Stockholm. Zonder van elkaars bestaan af te weten zaten ze op hetzelfde spoor richting de abstracte schilderkunst.

Theoricus versus spiritueel medium

Zowel Kandinsky als Af Klint zijn gefascineerd door de spirituele wereld. Maar op een totaal verschillende manier. In 1911 verschijnt de eerste editie van Kandinsky’s boekje “Über das geistige in der Kunst: Insbesondere in der Malerei (Concerning the Spiritual in Art: Especially in Painting)“. De publicatie wakkerde de belangstelling voor abstractie aan en volgens Kandinsky was het het product van jarenlange overpeinzingen over het onderwerp. Het werk verduidelijkt zijn artistieke theorieën en benadrukt zijn waardering voor expressie en spiritualiteit boven naturalistische representatie. Het is ook een kennismaking met zijn nieuwe beeldende categorieën afgeleid van de muziek – impressies, improvisaties en composities – die nog verder het belang van een herkenbaar onderwerp afzwakken.

De artistieke reis van Hilma af Klint ziet er totaal anders uit. Ze werd al op haar 17de lid van de Theosofische Vereniging waar ook onder meer Kandinsky, Paul Klee en Piet Mondriaan ooit lid van zijn geweest. In 1905 merkt ze op dat ze een stem heeft gehoord die haar vertelt over een nieuwe filosofie waar ze zelf deel van uit zal maken. Daarna schildert ze een serie deels abstracte werken genaamd Oer Chaos. De werken lijken op de tekeningen die ze maakte tijdens eerdere seances. Het werken vanuit het onbewustzijn werd door de Dadaïsten “Automatisme” gelabeld. Na deze eerste serie uit 1906/1907 volgens nog zo’n 200 andere abstracte werken.

In tegenstelling tot Kandinsky was Af Klint totaal niet bezig met haar positie als kunstenaar. In tegendeel: tot haar dood in 1944 was geen enkel werk van haar op een tentoonstelling of in een galerie te zien. De conservatieve kunstwereld van na WOII heeft trouwens ook niet bijgedragen aan haar bekendheid.

Bron: Tate Etc. Issue 27: Spring 2013