August Macke – dageraad van het Modernisme

De tentoonstelling “Dageraad van het Modernisme” over August Macke en de Rijnlandse expressionisten is opgedeeld in drie hoofdstukken. Het overkoepelende onderwerp zijn de schilderkunstige en grafische werken in de collectie Klassiek Modernisme van het Kunstmuseum Bonn. Elk hoofdstuk vertelt individuele gebeurtenissen uit het begin van de 20ste eeuw om de kunstwerken in een breder historisch perspectief te plaatsen.

Deel 1: De aanloop naar het Modernisme

De eerste zaal geeft een indruk van het artistieke debat van het begin van de twintigste eeuw. Als voorbeeld dient de tentoonstelling van Rijnlandse expressionisten die August Macke in 1913 in Bonn organiseerde. Met dit cultureel-politieke evenement probeerde hij het Rijnland een plaats te geven tussen de al bestaande centra van de expressionistische avant-garde zoals Parijs, Wenen en Berlijn.

Een ander voorbeeld is de eerste Armory Show in New York. Dit was een gigantische tentoonstelling van schilderijen en beeldhouwwerken zo’n 300 Amerikaanse en Europese avant-garde kunstenaars. De tentoonstelling trok een record aantal bezoekers maar kreeg enorm veel kritiek. Ondanks, of misschien wel dankzij die kritiek, beschouwen veel kenners deze tentoonstelling als startpunt van de Amerikaanse moderne kunst.

Dynamiek en verandering

De veranderingen zijn niet alleen zichtbaar in de kunst, maar vrijwel alle gebieden van de samenleving. Wetenschappelijke ontdekkingen en technische uitvindingen zorgen voor ongekende versnelling van de samenleving.

Veel kunstenaars gaan haast koortsig op in deze nieuwe industriële wereld maar Macke onderscheidt zich door een meer contemplatieve houding. Niet het jachtige, haastige, voortdurend werkende en daardoor nooit tot rust komende individu is het onderwerp van zijn werken, maar juist het verloren paradijs.

Deel 2: Stromen en stralen

Bewustzijnsstromen; goederen-, geld- of verkeersstromen; spoorlijnen; elektriciteitskabels, water- en gasleidingen; lopende banden; straten, bruggen, tunnels, transport; lichtstralen, röntgenstralen: alles stroomt, alles is in beweging, er is geen houden meer aan. Dit is hoe de grote veranderingen in de beschaving zich aan het begin van deze eeuw aan de mensen presenteren. Met een toenemende impact op de levensstijl en werkomstandigheden van elk individu, maakt de industrialisatie korte metten met de laatste stabiliteit in traditionele werk- en gezinsstructuren. Fabrieken trekken de steden binnen en verbrijzelen hun ruimtelijke samenhang, terwijl het platteland wordt getransformeerd tot een loutere bron van grondstoffen voor de industriële productie. In Macke’s werk symboliseren de fabrieksschoorsteen en de nabijgelegen kerktoren nieuwe en oude oriëntatiepunten in het menselijk bestaan.

Deel 3: Nerveuze tijden

En terwijl de “nieuwe” stad de status krijgt van een opwindende en levendige, brutale en nerveuze ervaringsruimte, die bijna een jungle wordt waarin zelfs leeuwen uit het circus kunnen ontsnappen, worden zeer tegenstrijdige personages en milieus in direct contact met elkaar gebracht. Koorddansers voeren hun adembenemende kunsten op duizelingwekkende hoogten uit; acrobaten vervullen ons niet alleen met verbazing, maar lijken ook prototypen voor de steeds complexere evenwichtsoefening van de beschaving zelf. De kunstwerken van Macke en zijn collega’s getuigen van een intensieve ontmoeting met dit niet altijd even aangename onderwerp. En het platteland is zowel provinciaal als schilderachtig – een plek waar men zich terugtrekt voor therapeutische doeleinden, om bij te komen van de fysieke en mentale inspanningen van een nieuwe, dynamische wereld.

Het doel van de tentoonstelling is om de kunstwerken in een breder historisch perspectief te plaatsen. Hier wordt niet strikt vastgehouden aan een klassieke presentatievorm van kunstgeschiedenis juist aangetoond dat kunstwerken op vele niveaus communiceren en inzichtelijke kennis genereren. Ze vertellen ons iets over hun creatie, over de wetenschappelijke denkwijzen van die tijd, over kunsthistorische discoursen, over samenlevingen en hun leden, evenals over hedendaagse kijkers.